Kilka słów o umiejętności naśladowania

Wszystkie sfery rozwoju społecznego są u małych dzieci ściśle ze sobą powiązane i zależne od stymulacji środowiskowej, stanu zdrowia dziecka, jego rozwoju ruchowego oraz poziomu zaspokojenia jego podstawowych potrzeb. Do obszarów rozwoju społeczno – komunikacyjnego małego dziecka należą również umiejętności związane z naśladowaniem. Pierwsze przejawy zdolności do naśladowania ujawniają się już w pierwszych „dialogach” niemowlęcia, kiedy to naśladuje ono wyraz twarzy opiekuna, w którego jest wpatrzone oraz dostosowuje się do osoby poprzez pobudzenie emocjonalno – ruchowe. Już kilkumiesięczne niemowlęta zaczynają spontanicznie imitować mimikę, ruchy oraz zachowania swoich opiekunów, co stanowi fundament do późniejszego opanowania umiejętności naśladowania z użyciem przedmiotów oraz coraz bardziej złożonych czynności.

Niemowlęta zainteresowane są twarzą ludzką, która jest dla nich preferowanym obiektem do obserwacji, co w połączeniu z coraz większymi możliwościami komunikacyjnymi i naśladowaniem stanowi podstawę do podejmowania przez nie zabaw relacyjnych (np. w „a-kuku”). Dzieci

w wieku 7-14 miesięcy zazwyczaj spontanicznie inicjują aktywności oparte na relacji z drugą osobą czerpiąc z nich mnóstwo radości. Wraz z wiekiem oraz ze wzrostem doświadczeń rówieśniczych, dzieci poznają wiele zabaw społeczno – relacyjnych, dzięki którym uczą się naśladować gesty w zabawach muzycznych (np. klaskanie, „kosi-kosi”) oraz podejmują zabawy paluszkowe (ok. 9-12 miesiąca). W okolicach pierwszego roku życia dzieci zaczynają bawić się „na niby” – np. karmienie misia oraz zaczynają naśladować codzienne czynności w zabawie (np. zabawa w sklep, w gotowanie, udawanie rozmowy przez telefon).

U dzieci z trudnościami w rozwoju, zwłaszcza u dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu można dostrzec wiele nieprawidłowości w obszarze umiejętności naśladowania. Począwszy od osłabionego kontaktu wzrokowego oraz zainteresowania twarzą drugiej osoby, po brak zainteresowania naśladowaniem w ogóle. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu są zazwyczaj mało zainteresowane gestami oraz naśladowaniem zachowania,
a raczej skupiają się na przedmiotach oraz manipulowaniu nimi. W wielu przypadkach, dzieci są biernymi obserwatorami zabaw relacyjnych, nie posiadają umiejętności inicjowania oraz podtrzymywania zabawy. Często zdarza się, że dzieci akceptują tylko jeden sztywny wzorzec zabawy. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu zazwyczaj w ograniczonym stopniu reagują na wzmocnienia społeczne, które mogłyby zmotywować je do powtarzania gestów o charakterze społecznym (np. przybicie piątki, pochwała). Dzieci mają trudności ze zrozumieniem zabaw relacyjnych i paluszkowych, a czasem mogą nawet starać się ich unikać (np. ze względu na występowanie nadwrażliwości dotykowej). W sferze zabawy, dzieci z zaburzeniami koncentrują się na powtarzalnych manipulacjach przedmiotami oraz często skupiają się na niefunkcjonalnych właściwościach przedmiotów (np. potrząsanie i uderzanie, kołysanie, kręcenie). Oczywiście to wszystko nie oznacza, że dziecko nigdy nie będzie funkcjonalnie używało przedmiotów oraz nie będzie naśladowało i uczestniczyło w zabawach relacyjnych. Warto jednak pamiętać o tym, że opanowanie tych umiejętności raczej nie pojawi się spontanicznie, tylko efektem uczenia się i systematycznej pracy z dzieckiem. Naśladowanie jest ważnym czynnikiem w kształtowaniu się umiejętności zabawy, tworzeniu relacji z innymi ludźmi oraz w zachowaniach komunikacyjnych i rozwoju mowy.

Aleksandra Sierny
psycholog